Blog

Autor: Ania Kicka

Data dodania: 7 października, 2021

TOP 5: szwedzkie wynalazki

Na pewno nieobce są Wam nazwiska Nikoli Tesli, Aleksandra Grahama Bella czy Thomasa Edisona. Pewnie słyszeliście też o Linneuszu czy Celsjuszu, ale może niekoniecznie o tym, że byli oni Szwedami. Dzisiaj w TOP 5 dowiecie się o tym, jak powstały jedne z najlepszych, najważniejszych i najpopularniejszych szwedzkich wynalazków.

1. Säkerhetständstickan

Zapałka sama w sobie nie jest wynalazkiem szwedzkim, natomiast bezpieczna zapałka już tak. Pierwsze europejskie zapałki produkowano z fosforem białym, który jest silnie trujący i niezwykle łatwopalny – często dochodziło do wypadków, w których zapałka otarła się o jakąś powierzchnię i od razu się zapalała. Wszystko zmieniło się w 1844 roku kiedy to szwedzki chemik, Gustaf Erik Pasch opatentował säkerhetständstickan (zapałkę bezpieczeństwa). Zmienił się skład główki zapałki a także sposób, w jaki można ją rozpalić, który znamy do dziś – chodzi o potarcie główki zapałki o szorstki pasek znajdujący się z boku opakowania. To właśnie w Szwecji zastosowano po raz pierwszy nieszkodliwy dla zdrowia fosfor czerwony. Rok później, w 1845,  Johan Edvard Lundström i jego brat Carl Frans Lundström otworzyli Jönköpings Tändsticksfabrik i udoskonalili wynalazek Pascha. Przez długi czas bezpieczne zapałki były głównym produktem eksportowym Szwecji i stały się symbolem Jönköping.

2. Dynamiten

Nie mogłam stworzyć tej listy bez wspomnienia najsłynniejszego być może Szweda, o którym pisze się w podręcznikach od szwedzkiego, i który co roku jest wspominany w związku z prestiżową nagrodą naukową… Tak, chodzi o Alfreda Nobla! Ten niezwykły wynalazca i poliglota zapisał się na zawsze w historii nie tylko ze względu na ufundowaną przez siebie nagrodę, ale przede wszystkim jako ktoś, kto zrewolucjonizował rynek budowniczy. Wcześniej jako środka kruszącego góry używano nitrogliceryny. Problem stanowił fakt, że nitrogliceryna jest cieczą, która jest niezwykle wrażliwa na wstrząsy. Transportowanie nitrogliceryny było więc bardzo niebezpieczne i często kończyło się tragicznie. W 1866 Alfred Nobel dokonał rewolucji dzięki swojemu wynalazkowi – dynamit pozwalał na bezpieczne transportowanie nitrogliceryny, zachowując jej pełną siłę wybuchu. Dynamit jest odporny na wstrząsy i uderzenia, co znacznie ułatwia jego wykorzystanie w budownictwie. Już w 1868 produkowano ponad 1000 ton rocznie.

3. Trepunktsbältet

Kontynuując temat bezpieczeństwa – chociaż pas bezpieczeństwa nie jest szwedzkim wynalazkiem, to już jego trzypunktowa forma, którą stosujemy w samochodach do dziś – tak. W 1958 Nils Bohlin rozwinął amerykański patent z 1951. Już rok później Volvo wyposażyło swoje samochody Volvo Amazon i Volvo PV 544 w tenże pas bezpieczeństwa jako podstawową część wyposażenia. Szwecja stała się światowym liderem w bezpieczeństwie na drodze i w samochodach. Wynalazek Bohlina zmniejsza ryzyko doznania silnych obrażeń w wypadku o 50%. Dla porównania: dwupunktowy pas bezpieczeństwa działa w 20% przypadków.

4. Pacemakern

Sztuczny rozrusznik serca wszczepiany w ciało chorego to również wynalazek szwedzki! Sam pomysł na stymulację serca impulsami elektrycznymi pojawił się wcześniej w Wielkiej Brytanii i Australii, ale to dopiero Szwedzi w Karolinska Institutet w Solnie dokonali rewolucji. W 1958 roku chirurg Åke Senning dokonał operacji wszczepienia rozrusznika zaprojektowanego przez wynalazcę Rune Elmqvista. Rozrusznik zawiódł po trzech godzinach. W 1960 ulepszona wersja projektu Elmqvista została wszczepiona pacjentowi w Montevideo w Urugwaju i przetrwała 9 miesięcy – pacjent zmarł wtedy z przyczyn niezwiązanych z chorobą sercową. Swojego największego sukcesu nie było Senningowi i Elmqvistowi dane zobaczyć – Arne Larsson w ciągu swojego życia nosił w sobie aż 26 rozruszników serca, pierwszy wszczepiony mu został w 1958 roku przez samego Senninga. Larsson przeżył wynalazcę i chirurga i zmarł w wieku 86 lat w 2001. Trudno dziś sobie wyobrazić życie bez rozrusznika serca, który rocznie ratuje i wspomaga życie setek tysięcy ludzi.

5. Grad Celsius

I na koniec coś, co z bezpieczeństwem nie ma zbyt wiele wspólnego, ale jest czymś, bez czego byłoby dziś dziwnie… Chodzi o wspomnianego we wstępie Celsjusza i jego skalę. Może się nam to wydawać dziwne, ale w pierwszych latach stosowania termometrów nie było konsensusu co do skali mierzenia temperatury. W 1724 powstała skala Fahrenheita, która do dziś jest używana w Stanach Zjednoczonych. Anders Celsisus mierzył temperaturę wrzenia i zamarzania wody w normalnych warunkach ciśnienia atmosferycznego. Opublikował wyniki swoich pomiarów w 1742, na dwa lata przed swoją śmiercią. Jego skala przyjmowała 0 °C za punkt wrzenia wody, a 100% za punkt zamarzania. Skala została odwrócona z inicjatywy Linneusza, stopnie na skali nazwano celsjuszami, a termometry działające zgodnie z ideą szwedzkiego wynalazcy używamy do dziś.

Kto by pomyślał, że to właśnie Szwedom zawdzięczamy tak wiele ikonicznych, kompletnie niezbędnych w dzisiejszym świecie wynalazków. Lista absolutnie nie wyczerpuje tematu i na blogu na pewno pojawi się więcej wpisów o szwedzkich naukowcach. Tymczasem widzimy się jutro w quizie 😊 Vi ses!

Tekst: Anna Hamanowicz

Pozostałe posty

Dags att titta på svensk teve, czyli co słychać w szwedzkiej tv? #5

Zaczyna się jesień, a wraz z nią krótsze dnie, niższe temperatury i potrzeba zawinięcia się w kocyk z ciepłą herbatą. Jest to też najlepszy czas na zapoznanie się z nowościami w szwedzkiej telewizji. Większość poniższych tytułów ma swoją premierę w drugiej połowie września, tak więc tak więc to ostatni moment, żeby nadrobić wcześniejsze sezony. Będzie […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja #171

Czy chcąc zagłosować w zeszłotygodniowych wyborach Szwedzi musieli stać w kolejkach? O ile wzrosną ceny pieluch i papieru toaletowego w Szwecji? I czy u naszego północnego sąsiada też jest zanieczyszczone powietrze? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia […]

Czytaj więcej

Quiz #172 Ogarniamy słówka z bajki o Pinokiu!

Jeśli podobał Ci się nauka szwedzkiego z piosenek, to czas przejrzeć słówka z piosenki Pinokia. A potem najlepiej od razu powtórzyć je w praktycznym quizie!

Czytaj więcej

Kącik piosenki disneyowskiej #19 – Inga band kan binda mej!

Witam fanów piosenek z filmów Disneya! Na naszym blogu poznaliście już 18 disneyowskich klasyków, które, mam nadzieję, pomogły Wam w nauce szwedzkiego. Dziś przestudiujemy drugi po Królewnie Śnieżce długi metraż z tego studia animowanego. Zaciekawieni? Zostańcie ze mną! Pinokio (Pinocchio) opowiada historię starszego lalkarza (dockmakare), Gepetto, który z całego serca (av hela sitt hjärta) pragnie […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #170

Jakie trudności mogą napotkać jesienią podróżujący szwedzką koleją? I o ile wzrosną szwedzkie kredyty studenckie? Oraz jakiego odkrycia dotyczącego cukrzycy dokonali naukowcy z Karolinska Institutet? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza samym […]

Czytaj więcej

Quiz #171 Ogarniamy partikelverb z czasownikiem säga!

Udało Wam się powtórzyć wyrażenia z czasownikiem säga? Macie ochotę na szybką powtórkę? Zapraszamy na quiz!

Czytaj więcej

Nie taki diabeł straszny, jak go malują! Czyli jak oswoić partikelverb? #15 SÄGA

Hejsan! Wiecie, że nasza seria partikelverb ma już piętnaście odcinków? 😊 Nadróbcie ewentualne zaległości, bo dziś zajmiemy się nowym zestawem bardzo przydatnych wyrażeń ze słówkiem säga, czyli powiedzieć. Część tych wyrażeń może już znaliście i nie wiedzieliście, że są one partikelverb! Małe przypomnienie – partikelverb to czasownik połączony z partykułą, czyli takim małym słówkiem typu […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #169

Czy sklepy bez personelu są w Szwecji popularne? Jakie zwierzęta coraz częściej pojawiają się u wybrzeży Szwecji? I czy nasi północni sąsiedzi potrzebują więcej rozwiązań w zakresie energii słonecznej? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, […]

Czytaj więcej

Quiz #170 Ogarniamy szwedzką gramatykę!

Jak się czujecie już prawie po wakacjach? Wypoczęliście i nabraliście sił do dalszej nauki szwedzkiego? Może macie ochotę na małą gramatyczną powtórkę w quizie? Zaczynamy!

Czytaj więcej

TOP 5: szwedzkie gry komputerowe

Witam serdecznie miłośników gier komputerowych! Bez względu na to, czy gracie regularnie i jesteście na czasie z nowościami, czy też Wasza przygoda z graniem ogranicza się do Pasjansa, dzisiejszy wpis z pewnością Was zainteresuje! 😊 Pewnie wiedzieliście już, że super popularny Minecraft został stworzony przez Szwedów, ale może nie mieliście pojęcia, że Candy Crush Saga […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #168

Czy w Szwecji zaczyna brakować wody? Dlaczego gwałtownie wzrastają ceny podwynajmu? I co szwedzkie gospodarstwa domowe robią z plastikiem? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza samym zdobywaniem informacji mogli też poćwiczyć język […]

Czytaj więcej

Quiz #169 Ogarniamy fałszywych przyjaciół w szwedzkim! #3

Czy Wam też mylą się termin i semester i chcecie je tłumaczyć prosto z polskiego? A jak słyszycie stol, to myślicie o stole? Fałszywych przyjaciół w szwedzkim nie brakuje. Zróbmy sobie więc małą powtórkę w quizie!

Czytaj więcej