Blog

Autor: Ania Kicka

Data dodania: 7 października, 2021

TOP 5: szwedzkie wynalazki

Na pewno nieobce są Wam nazwiska Nikoli Tesli, Aleksandra Grahama Bella czy Thomasa Edisona. Pewnie słyszeliście też o Linneuszu czy Celsjuszu, ale może niekoniecznie o tym, że byli oni Szwedami. Dzisiaj w TOP 5 dowiecie się o tym, jak powstały jedne z najlepszych, najważniejszych i najpopularniejszych szwedzkich wynalazków.

1. Säkerhetständstickan

Zapałka sama w sobie nie jest wynalazkiem szwedzkim, natomiast bezpieczna zapałka już tak. Pierwsze europejskie zapałki produkowano z fosforem białym, który jest silnie trujący i niezwykle łatwopalny – często dochodziło do wypadków, w których zapałka otarła się o jakąś powierzchnię i od razu się zapalała. Wszystko zmieniło się w 1844 roku kiedy to szwedzki chemik, Gustaf Erik Pasch opatentował säkerhetständstickan (zapałkę bezpieczeństwa). Zmienił się skład główki zapałki a także sposób, w jaki można ją rozpalić, który znamy do dziś – chodzi o potarcie główki zapałki o szorstki pasek znajdujący się z boku opakowania. To właśnie w Szwecji zastosowano po raz pierwszy nieszkodliwy dla zdrowia fosfor czerwony. Rok później, w 1845,  Johan Edvard Lundström i jego brat Carl Frans Lundström otworzyli Jönköpings Tändsticksfabrik i udoskonalili wynalazek Pascha. Przez długi czas bezpieczne zapałki były głównym produktem eksportowym Szwecji i stały się symbolem Jönköping.

2. Dynamiten

Nie mogłam stworzyć tej listy bez wspomnienia najsłynniejszego być może Szweda, o którym pisze się w podręcznikach od szwedzkiego, i który co roku jest wspominany w związku z prestiżową nagrodą naukową… Tak, chodzi o Alfreda Nobla! Ten niezwykły wynalazca i poliglota zapisał się na zawsze w historii nie tylko ze względu na ufundowaną przez siebie nagrodę, ale przede wszystkim jako ktoś, kto zrewolucjonizował rynek budowniczy. Wcześniej jako środka kruszącego góry używano nitrogliceryny. Problem stanowił fakt, że nitrogliceryna jest cieczą, która jest niezwykle wrażliwa na wstrząsy. Transportowanie nitrogliceryny było więc bardzo niebezpieczne i często kończyło się tragicznie. W 1866 Alfred Nobel dokonał rewolucji dzięki swojemu wynalazkowi – dynamit pozwalał na bezpieczne transportowanie nitrogliceryny, zachowując jej pełną siłę wybuchu. Dynamit jest odporny na wstrząsy i uderzenia, co znacznie ułatwia jego wykorzystanie w budownictwie. Już w 1868 produkowano ponad 1000 ton rocznie.

3. Trepunktsbältet

Kontynuując temat bezpieczeństwa – chociaż pas bezpieczeństwa nie jest szwedzkim wynalazkiem, to już jego trzypunktowa forma, którą stosujemy w samochodach do dziś – tak. W 1958 Nils Bohlin rozwinął amerykański patent z 1951. Już rok później Volvo wyposażyło swoje samochody Volvo Amazon i Volvo PV 544 w tenże pas bezpieczeństwa jako podstawową część wyposażenia. Szwecja stała się światowym liderem w bezpieczeństwie na drodze i w samochodach. Wynalazek Bohlina zmniejsza ryzyko doznania silnych obrażeń w wypadku o 50%. Dla porównania: dwupunktowy pas bezpieczeństwa działa w 20% przypadków.

4. Pacemakern

Sztuczny rozrusznik serca wszczepiany w ciało chorego to również wynalazek szwedzki! Sam pomysł na stymulację serca impulsami elektrycznymi pojawił się wcześniej w Wielkiej Brytanii i Australii, ale to dopiero Szwedzi w Karolinska Institutet w Solnie dokonali rewolucji. W 1958 roku chirurg Åke Senning dokonał operacji wszczepienia rozrusznika zaprojektowanego przez wynalazcę Rune Elmqvista. Rozrusznik zawiódł po trzech godzinach. W 1960 ulepszona wersja projektu Elmqvista została wszczepiona pacjentowi w Montevideo w Urugwaju i przetrwała 9 miesięcy – pacjent zmarł wtedy z przyczyn niezwiązanych z chorobą sercową. Swojego największego sukcesu nie było Senningowi i Elmqvistowi dane zobaczyć – Arne Larsson w ciągu swojego życia nosił w sobie aż 26 rozruszników serca, pierwszy wszczepiony mu został w 1958 roku przez samego Senninga. Larsson przeżył wynalazcę i chirurga i zmarł w wieku 86 lat w 2001. Trudno dziś sobie wyobrazić życie bez rozrusznika serca, który rocznie ratuje i wspomaga życie setek tysięcy ludzi.

5. Grad Celsius

I na koniec coś, co z bezpieczeństwem nie ma zbyt wiele wspólnego, ale jest czymś, bez czego byłoby dziś dziwnie… Chodzi o wspomnianego we wstępie Celsjusza i jego skalę. Może się nam to wydawać dziwne, ale w pierwszych latach stosowania termometrów nie było konsensusu co do skali mierzenia temperatury. W 1724 powstała skala Fahrenheita, która do dziś jest używana w Stanach Zjednoczonych. Anders Celsisus mierzył temperaturę wrzenia i zamarzania wody w normalnych warunkach ciśnienia atmosferycznego. Opublikował wyniki swoich pomiarów w 1742, na dwa lata przed swoją śmiercią. Jego skala przyjmowała 0 °C za punkt wrzenia wody, a 100% za punkt zamarzania. Skala została odwrócona z inicjatywy Linneusza, stopnie na skali nazwano celsjuszami, a termometry działające zgodnie z ideą szwedzkiego wynalazcy używamy do dziś.

Kto by pomyślał, że to właśnie Szwedom zawdzięczamy tak wiele ikonicznych, kompletnie niezbędnych w dzisiejszym świecie wynalazków. Lista absolutnie nie wyczerpuje tematu i na blogu na pewno pojawi się więcej wpisów o szwedzkich naukowcach. Tymczasem widzimy się jutro w quizie 😊 Vi ses!

Tekst: Anna Hamanowicz

Pozostałe posty

Halo Szwecja! #157

Czy Szwecja wstąpi do NATO? Jak możesz zaoszczędzić na śniadaniu? Czy przeskakiwanie między językami u nowo przybyłych do Szwecji dzieci to zaleta, czy wada? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza samym zdobywaniem […]

Czytaj więcej

Quiz #158 Ogarniamy słówka z piosenki ABBY Waterloo!

Waterloo – jag är besegrad, nu ger jag mig….! Czy z ABBĄ warto się uczyć nowych słówek? Oczywiście, że tak! Dziś mała powtórka ze słownictwa z Waterloo właśnie. Zaczynamy!

Czytaj więcej

Śpiewaj z Humlą! #4 – Waterloo

Hejsan! Witam gorąco wszystkich fanów śpiewania szwedzkich hitów pod prysznicem! Tak się składa, że jesteśmy w trakcie eurowizyjnego tygodnia, co jest idealnym pretekstem do wspomnienia pierwszej wygranej Szwecji. Chodzi oczywiście o zespół ABBA i ich kultowe Waterloo z 1974. I pewnie pomyślicie – chwila, przecież z tej piosenki nie nauczymy się szwedzkiego. Wręcz przeciwnie! ABBA […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #156

Kto będzie w tym roku reprezentował Szwecję na Eurowizji? Muzykę którego szwedzkiego zespołu wykorzysta opera w Malmö? I jak w łatwy sposób wyliczyć wpływ wakacyjnego wyjazdu na klimat?Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście […]

Czytaj więcej

Quiz #157 Ogarniamy, jak to powiedzieć inaczej?

URSINIG, NÖDVÄNDIG, URVAL, IGEN – wiesz już, jak to powiedzieć w inny sposób? Masz ochotę się sprawdzić? Zrób w takim razie quiz i sam/a się przekonaj! A jeśli wolisz jeszcze wcześniej powtórzyć słówka, to zapraszamy na nasz kolejny wpis o synonimach.

Czytaj więcej

Jak to powiedzieć inaczej? #11

Witajcie, miłośnicy synonimów, którzy chcą wzbogacić swoje zaawansowane słownictwo! Dziś już po raz jedenasty przedstawię Wam siedem być może nowych dla Was słów, oraz pasujące do nich synonimy. Przygotujcie więc coś do notowania, zaczynamy!  1. Europaparlamentet har ÅNYO uttryckt sitt stöd för Galileoprojektet. – Parlament  Europejski ponownie wyraził swoje poparcie dla programu Galileo. Europaparlamentet har […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #155

Czy młodzież jeździ w Szwecji komunikacją miejską za darmo? Dlaczego w Szwecji zamyka się tyle bibliotek? I czy stan zdrowia psychicznego człowieka można wyczytać z krwi? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza […]

Czytaj więcej

Quiz #156 Ogarniamy falska vänner! #2

Czy przyprawiliśmy Was już o mętlik w głowie kolejną porcją fałszywych przyjaciół w szwedzkim? Macie ochotę powtórzyć, co tak naprawdę znaczy po szwedzku kind, smäll, kiss, dricks i hugga? Zapraszamy na quiz!

Czytaj więcej

Ogarniamy falska vänner #2!

Witajcie w drugiej części serii o fałszywych przyjaciołach – słówkach, które brzmią i wyglądają łudząco podobnie do wyrazów znanych nam z innych języków, ale znaczą coś kompletnie innego. Omówiliśmy poprzednio takie słówka, jak slut, fart, czy bra. Dziś przychodzę do Was z nową porcją słów wywołujących zabawne nieporozumienia. Być może uratuję Was od epickiego faux […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #154

Czy Szwecja przystąpi do NATO? Jak w prosty sposób wypożyczać ebooki i audiobooki po szwedzku? Jak uniknąć oszustw, kupując przez internet? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza samym zdobywaniem informacji mogli też […]

Czytaj więcej

Quiz #155 Ogarniamy słówka z Królewny Śnieżki!

Czas na powtórkę słówek z najnowszej piosenki z disneyowskiego kącika muzycznego! Gotowi? Zaczynamy!

Czytaj więcej

Kącik piosenki disneyowskiej #18 – Hej hå, hej hå!

Hejsan! Miałam ostatnio wielką chęć na obejrzenie jakiegoś klasycznego filmu Disneya i zorientowałam się, że na łamach humlowego bloga nie było jeszcze Królewny Śnieżki (Snövit)! Co powiecie na podróż w czasie do pierwszego animowanego filmu pełnometrażowego w kolorze? Chcecie zaśpiewać hej-ho wraz z krasnoludkami, ale tym razem po szwedzku? Zapraszam na dzisiejszy wpis! Królewna Śnieżka […]

Czytaj więcej