Blog

Autor: Ania Kicka

Data dodania: 7 października, 2021

TOP 5: szwedzkie wynalazki

Na pewno nieobce są Wam nazwiska Nikoli Tesli, Aleksandra Grahama Bella czy Thomasa Edisona. Pewnie słyszeliście też o Linneuszu czy Celsjuszu, ale może niekoniecznie o tym, że byli oni Szwedami. Dzisiaj w TOP 5 dowiecie się o tym, jak powstały jedne z najlepszych, najważniejszych i najpopularniejszych szwedzkich wynalazków.

1. Säkerhetständstickan

Zapałka sama w sobie nie jest wynalazkiem szwedzkim, natomiast bezpieczna zapałka już tak. Pierwsze europejskie zapałki produkowano z fosforem białym, który jest silnie trujący i niezwykle łatwopalny – często dochodziło do wypadków, w których zapałka otarła się o jakąś powierzchnię i od razu się zapalała. Wszystko zmieniło się w 1844 roku kiedy to szwedzki chemik, Gustaf Erik Pasch opatentował säkerhetständstickan (zapałkę bezpieczeństwa). Zmienił się skład główki zapałki a także sposób, w jaki można ją rozpalić, który znamy do dziś – chodzi o potarcie główki zapałki o szorstki pasek znajdujący się z boku opakowania. To właśnie w Szwecji zastosowano po raz pierwszy nieszkodliwy dla zdrowia fosfor czerwony. Rok później, w 1845,  Johan Edvard Lundström i jego brat Carl Frans Lundström otworzyli Jönköpings Tändsticksfabrik i udoskonalili wynalazek Pascha. Przez długi czas bezpieczne zapałki były głównym produktem eksportowym Szwecji i stały się symbolem Jönköping.

2. Dynamiten

Nie mogłam stworzyć tej listy bez wspomnienia najsłynniejszego być może Szweda, o którym pisze się w podręcznikach od szwedzkiego, i który co roku jest wspominany w związku z prestiżową nagrodą naukową… Tak, chodzi o Alfreda Nobla! Ten niezwykły wynalazca i poliglota zapisał się na zawsze w historii nie tylko ze względu na ufundowaną przez siebie nagrodę, ale przede wszystkim jako ktoś, kto zrewolucjonizował rynek budowniczy. Wcześniej jako środka kruszącego góry używano nitrogliceryny. Problem stanowił fakt, że nitrogliceryna jest cieczą, która jest niezwykle wrażliwa na wstrząsy. Transportowanie nitrogliceryny było więc bardzo niebezpieczne i często kończyło się tragicznie. W 1866 Alfred Nobel dokonał rewolucji dzięki swojemu wynalazkowi – dynamit pozwalał na bezpieczne transportowanie nitrogliceryny, zachowując jej pełną siłę wybuchu. Dynamit jest odporny na wstrząsy i uderzenia, co znacznie ułatwia jego wykorzystanie w budownictwie. Już w 1868 produkowano ponad 1000 ton rocznie.

3. Trepunktsbältet

Kontynuując temat bezpieczeństwa – chociaż pas bezpieczeństwa nie jest szwedzkim wynalazkiem, to już jego trzypunktowa forma, którą stosujemy w samochodach do dziś – tak. W 1958 Nils Bohlin rozwinął amerykański patent z 1951. Już rok później Volvo wyposażyło swoje samochody Volvo Amazon i Volvo PV 544 w tenże pas bezpieczeństwa jako podstawową część wyposażenia. Szwecja stała się światowym liderem w bezpieczeństwie na drodze i w samochodach. Wynalazek Bohlina zmniejsza ryzyko doznania silnych obrażeń w wypadku o 50%. Dla porównania: dwupunktowy pas bezpieczeństwa działa w 20% przypadków.

4. Pacemakern

Sztuczny rozrusznik serca wszczepiany w ciało chorego to również wynalazek szwedzki! Sam pomysł na stymulację serca impulsami elektrycznymi pojawił się wcześniej w Wielkiej Brytanii i Australii, ale to dopiero Szwedzi w Karolinska Institutet w Solnie dokonali rewolucji. W 1958 roku chirurg Åke Senning dokonał operacji wszczepienia rozrusznika zaprojektowanego przez wynalazcę Rune Elmqvista. Rozrusznik zawiódł po trzech godzinach. W 1960 ulepszona wersja projektu Elmqvista została wszczepiona pacjentowi w Montevideo w Urugwaju i przetrwała 9 miesięcy – pacjent zmarł wtedy z przyczyn niezwiązanych z chorobą sercową. Swojego największego sukcesu nie było Senningowi i Elmqvistowi dane zobaczyć – Arne Larsson w ciągu swojego życia nosił w sobie aż 26 rozruszników serca, pierwszy wszczepiony mu został w 1958 roku przez samego Senninga. Larsson przeżył wynalazcę i chirurga i zmarł w wieku 86 lat w 2001. Trudno dziś sobie wyobrazić życie bez rozrusznika serca, który rocznie ratuje i wspomaga życie setek tysięcy ludzi.

5. Grad Celsius

I na koniec coś, co z bezpieczeństwem nie ma zbyt wiele wspólnego, ale jest czymś, bez czego byłoby dziś dziwnie… Chodzi o wspomnianego we wstępie Celsjusza i jego skalę. Może się nam to wydawać dziwne, ale w pierwszych latach stosowania termometrów nie było konsensusu co do skali mierzenia temperatury. W 1724 powstała skala Fahrenheita, która do dziś jest używana w Stanach Zjednoczonych. Anders Celsisus mierzył temperaturę wrzenia i zamarzania wody w normalnych warunkach ciśnienia atmosferycznego. Opublikował wyniki swoich pomiarów w 1742, na dwa lata przed swoją śmiercią. Jego skala przyjmowała 0 °C za punkt wrzenia wody, a 100% za punkt zamarzania. Skala została odwrócona z inicjatywy Linneusza, stopnie na skali nazwano celsjuszami, a termometry działające zgodnie z ideą szwedzkiego wynalazcy używamy do dziś.

Kto by pomyślał, że to właśnie Szwedom zawdzięczamy tak wiele ikonicznych, kompletnie niezbędnych w dzisiejszym świecie wynalazków. Lista absolutnie nie wyczerpuje tematu i na blogu na pewno pojawi się więcej wpisów o szwedzkich naukowcach. Tymczasem widzimy się jutro w quizie 😊 Vi ses!

Tekst: Anna Hamanowicz

Pozostałe posty

Kącik piosenki disneyowskiej #20 – Familjen Madrigal

Dziś czas na sześćdziesiąty (sextionde) film studia Disney, Encanto, który dostał Oscara w kategorii najlepszy film animowany (bästa animerade film). Tym samym po raz pierwszy pobił (slå) film Pixara, Luca, nominowanym w tej samej kategorii. Oba filmy zresztą bardzo polecam. Czym Encanto urzekło jury i widzów na całym świecie? Tym, jak wykorzystuje magiczny realizm (magisk […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #183

Co nowego na temat śmierci króla Karola XII odkryli badacze z Finlandii? Czy palacze będą musieli płacić za zniszczenia w mieszkaniach czynszowych spowodowane dymem papierosowym? Jak od nowego roku zmieniły się przepisy dotyczące wieku emerytalnego w Szwecji? Która grupa szwedzkich klientów woli zakupy stacjonarne od online? I czy latanie samolotem będzie kiedyś eko? Wszystko to […]

Czytaj więcej

TOP 5: szwedzkie filmy z zimą w tle

Zima, choć coraz cieplejsza, potrwa jeszcze kilka miesięcy, a co za tym stoi – czeka nas wciąż sporo krótkich dni, gdzie Słońce zachodzi zbyt szybko. Najlepszym lekarstwem na tak prędko kończące się dni jest zawinięcie się w koc i dobry film, oczywiście po szwedzku! Przygotowałam dla Was zestawienie pięciu szwedzkich filmów, których akcja rozgrywa się […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #182

Która kanapka została wybrana kanapką roku w Szwecji? Co najczęściej czytano w 2022 roku? Jak wzrosła akcyza na alkohol i tytoń? Dlaczego niechciane prezenty lądują w koszu na śmieci? I dlaczego stare szwedzkie drzewa wyginą? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku […]

Czytaj więcej

TOP 5: szwedzkie ciekawostki #1

Chcesz zabłysnąć ciekawymi faktami o Szwecji? To świetnie się składa, bo dziś poznasz ze mną pięć nieoczywistych faktów, które sprawią, że zakochasz się w Szwecji na nowo i zaciekawisz nią znajomych i przyjaciół. Zaczynamy! 1. Jedyne na świecie muzeum Jamesa Bonda Tak, dobrze widzisz! Postać Jamesa Bonda jest jedną z najbardziej kultowych w historii kina, […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #181

Co ciekawego działo się w Szwecji w okresie świątecznym? Czy Mikołaje mieli dużo pracy? Jak plasowały się w tym roku ceny świątecznego jedzenia? Czy w tym czasie w w sklepach było mniej czy więcej personelu? I jak w świąteczną pomoc Ukrainie zaangażowały się szwedzkie fundacje? Oraz czy we wcześniejszych pandemicznych latach bożonarodzeniowe potrawy wyglądały inaczej? […]

Czytaj więcej

Szwedzkie kolędy: Nu tändas tusen juleljus – Śpiewaj z Humlą! #7

Nadszedł czas na specjalny, świąteczny odcinek Śpiewaj z Humlą! W zeszłym roku nauczyliśmy się śpiewać Midnatt råder, dziś chciałam Wam pokazać Nu tändas tusen juleljus. Ta kolęda została napisana w 1898 przez szwedzką pisarkę i kompozytorkę Emmy Köhler. W ciągu kolejnych lat stała się jedną z najczęściej śpiewanych piosenek świątecznych w Szwecji, a w 1986 […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja #180

Jakie instytucje w Szwecji zaczną pd przyszłego roku pobierać opłatę za wstęp? Jak SJ rekompensuje klientom chaos biletowy przy świątecznych podróżach? I dlaczego prezent roku w Szwecji nie zadziwił badaczy zachowań konsumenckich? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie […]

Czytaj więcej

Fałszywi przyjaciele w szwedzkim! #4

      Hejsan! Nadszedł czas na czwartą odsłonę serii falska vänner, gdzie ogarniamy szwedzkie słówka łudząco podobne do wyrazów w polskim, angielskim, czy niemieckim, lecz o zupełnie innym znaczeniu. Do każdego słówka podlinkowałam Wam wymowę, bo ona jest kluczem do zapobiegania nieporozumieniom. Czy macie jakąś zabawną historię związaną z którymś z poniższych słów? Zaczynamy! 1. Hot […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #179

Jakiego odkrycia stulecia dokonano niedawno w Szwecji? Jak wiedzie się markom własnym sklepów? I gdzie w Szwecji pojawią się rurociągi wodorowe? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, oraz oznaczenie stopnia trudności tekstu, tak abyście poza samym zdobywaniem informacji mogli też […]

Czytaj więcej

Gotuj z Humlą #12 – Jak zrobić placki ziemniaczane?

Mało co tak pomaga w chłodne, krótkie dni jak smaczne i ciepłe jedzenie. A że tutaj, na humlowym blogu, łączymy przyjemne z pożytecznym, to zapraszam Was to wspólnego gotowania i…powtarzania trybu rozkazującego! Dziś dowiecie się, jak zrobić placki ziemniaczane w wersji szwedzkiej, czyli raggmunk – z borówką brusznicą i mięsem (choć to oczywiście możecie pominąć). […]

Czytaj więcej

Halo Szwecja! #178

Czy osobom potrzebującym tłumacza zostanie odebrane prawo do niego w sytuacjach urzędowych i zdrowotnych? Czy szwedzkie badania nad psychodelikami pomogą w zwalczaniu depresji? I dlaczego kwestia walki o klimat zniknęła ze szwedzkiej debaty wyborczej? Wszystko to w naszym najnowszym przeglądzie szwedzkich mediów. Tytuł każdego opisanego przez nas artykułu zawiera link z wiadomością w języku szwedzkim, […]

Czytaj więcej